Gemide çalışmak isteyen birinin ilk sorusu çoğu zaman "hangi belgeyi alayım" oluyor. Oysa belgeden önce gelen bir soru var: mevzuat kimi gemi adamı olarak kabul ediyor? Bu sorunun cevabı, 29 Ağustos 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Gemiadamları ve Kılavuz Kaptanlar Yönetmeliği'nin 40. maddesinde yazılı. Bu yazı o maddeyi ve ona bağlı hükümleri sade bir dille özetliyor.
Dört temel şart
Yönetmeliğe göre gemi adamı olabilmek için dört koşulun birlikte sağlanması gerekiyor:
- Vatandaşlık: Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olmak. Yönetmelik, Türkiye'de veya Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nde denizcilik eğitimi gören ya da bu eğitimden mezun olan KKTC vatandaşlarını ve 2527 sayılı Kanun kapsamındaki Türk soylu yabancıları da bu kapsama alıyor.
- Yeterliğe özgü ön koşullar: Başvurulan yeterlik derecesinin istediği yaş, deniz eğitimi (staj), öğrenim derecesi, deniz hizmeti ve dil yeterliği gibi şartları sağlamak.
- Sağlık: Sağlık durumunun deniz hizmetine elverişli olduğunu yönetmeliğin sağlık hükümlerine göre belgelemek.
- Adli sicil: Yönetmelikte sayılan suçlardan hüküm giymemiş olmak.
Bu dört şart her yeterlik için ortak. Üzerine, hangi yeterliğe başvurduğunuza göre ek şartlar geliyor.
Adli sicil şartı neyi kapsıyor
Adli sicil şartı en çok sorulan ama en az bilinen konu. Yönetmelik her mahkûmiyeti engel saymıyor: taksirli suçlar ve ertelenmiş mahkûmiyet kararları bu şartın dışında tutuluyor. Engel sayılanlar arasında belirli bir sınırı aşan hapis cezaları, kaçakçılık suçları, örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen bazı suçlar ve Türk Ceza Kanunu'nun maddeleri tek tek yazılarak sayılan suçlar var. Türk Ceza Kanunu'nun 188, 190 ve 191. maddelerindeki suçlar için mahkûmiyetin yanında güvenlik tedbiri kararı da engel olarak geçiyor.
Kaptan ve uzakyol kaptanı yeterliği için liste daha uzun. Zimmet, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık ve sahtecilik gibi suçlar affa uğramış olsa bile engel sayılıyor; ayrıca kamu haklarından mahrum olmamak aranıyor.
Kendi durumunuzdan emin değilseniz bu listeyi kendi başınıza yorumlamayın. Adli sicil kaydınızı ve yönetmeliğin 40. maddesini birlikte okuyabilecek bir hukukçuya ya da bağlı olduğunuz liman başkanlığına danışın. Bu yazı genel bilgi verir, hukuki görüş yerine geçmez.
Şart sonradan kaybedilirse
Yönetmelik bu şartları yalnız başvuru anında aramıyor. Gemi adamı olma şartlarından en az birinin kaybedildiği İdarece tespit edilirse, gemi adamlığına ilişkin tüm belgeler iptal ediliyor ya da askıya alınıyor. Engel ortadan kalkar ve kişi başvurursa belgeler geri veriliyor.
Bu hüküm, şartların bir kerelik bir kapı değil, meslek boyunca taşınan bir koşul olduğunu gösteriyor. Sağlık durumu ve adli sicil, cüzdan alındıktan sonra da önemini koruyor.
Başvuru elektronik ortamda yürüyor
Gemi adamı işlemlerine ilişkin başvurular, Bakanlığın kurduğu Gemi İnsanları Bilgi Sistemi (GİBS) üzerinden yapılıyor. Yönetmeliğe göre öğrenim, sınav, adli sicil kaydı, sağlık raporu, nüfus kaydı ve ikametgâh gibi bilgiler başka kamu kurumlarının elektronik veri akışından doğrulanabiliyorsa, başvuru sahibinden bunlar için ayrıca belge istenmiyor.
Pratikte bu, sistemin kendisinin doğrulayabildiği bilgiler için kâğıt taşımanız gerekmediği anlamına geliyor. Cüzdan başvurusunun adımlarını ayrı bir rehberde anlattık.
Yeterlik sınıfları: ilk basamak hangisi
Yönetmelik gemi adamlarını sınıflara ayırıyor. Güverte sınıfında tayfa yeterlikleri gemici, usta gemici ve güverte lostromosu. Makine sınıfında yağcı, usta makine tayfası ve makine lostromosu. Zabitan ve kaptan yeterlikleri bunların üstünde ayrı derecelerle ilerliyor. Bir de yardımcı sınıf var: telsiz zabitleri, elektro-teknik personel, sağlık zabitleri, stajyerler ve kamarot ile aşçıdan oluşan yardımcı hizmetliler.
Güverte ve makine tarafında tayfa yeterliklerinin ilk basamağı gemici ve yağcı yeterliği. Gemici yeterliği için yönetmelik iki yol tanımlıyor:
- Eğitim Yönergesi ile belirlenen gemici eğitimini yetkilendirilmiş bir eğitim kurumunda tamamlamak,
- ya da askerlik görevini güverte eri olarak yaptığını terhis belgesiyle belgelemek.
İki yolda da en az ortaöğretim mezunu olmak aranıyor ve İdarenin sınavında başarılı olmak gerekiyor. Yağcı yeterliği aynı yapıda kurulmuş; askerlik yolu orada makine eri olarak tanımlı.
Otel ve ikram tarafında çalışmak isteyenler için yönetmelikteki kamarot ve aşçı yeterliklerini ayrı bir yazıda ele aldık.
Yaş sınırı
Her yeterlik için yönetmelikte ayrı bir yaş alt sınırı var ve aynı sınıftaki iki yeterlik arasında bile fark olabiliyor. İlanlarda armatörün aradığı yaş aralığı ise ayrı bir konu. Bu yüzden burada rakam yazmıyoruz: yanlış okunan bir rakam yüzünden kimse boşuna vazgeçmesin. Kendi durumunuzu, başvuracağınız yeterliğin maddesi üzerinden kontrol edebilirsiniz.
Şartları sağladıktan sonra
Dört temel şart karşılandığında yol belge sırasıyla devam ediyor: yetkili merkezden sağlık raporu, GİBS üzerinden cüzdan başvurusu, zorunlu eğitimler ve pozisyon başvurusu. Hangi eğitimin sizin için zorunlu olduğu, başvurduğunuz yeterliğe ve çalışacağınız gemi tipine göre değişiyor.
Sık sorulan sorular
Yabancı uyruklu biri Türk gemi adamı cüzdanı alabilir mi?
Yönetmelik vatandaşlık şartında Türk vatandaşlarının yanında belirli koşullardaki KKTC vatandaşlarını ve 2527 sayılı Kanun kapsamındaki Türk soylu yabancıları sayıyor. Bunların dışındaki durumlar için yönetmeliğin yabancı uyruklu gemi adamlarına ayrılmış hükümlerine ve liman başkanlığına bakmak gerekiyor.
Askerliğimi güverte eri olarak yaptım, bunun bir karşılığı var mı?
Var. Yönetmelik, askerlik görevini güverte eri olarak yaptığını terhis belgesiyle belgeleyenleri gemici yeterliğine başvurabilecekler arasında sayıyor. İdarenin sınavının geçilmesi yine gerekiyor.
Sağlık raporunu herhangi bir hastaneden alabilir miyim?
Hayır. Gemi adamı sağlık yoklama belgeleri yetkili merkezlerde düzenleniyor. Ayrıntıları sağlık raporu rehberimizde anlattık.