Gemide çalışma kararı çoğu zaman tek kişinin kararı değil. Çocuğu, eşi ya da kardeşi denize çıkmak isteyen bir aile de sorular soruyor: Orada kim sorumlu, bir sorun çıkarsa ne olur, hangi haklar güvence altında? Bu yazı, aday için değil aileler için yazıldı. Gemi adamlarının çalışma koşullarını düzenleyen uluslararası çerçeveyi ve ailenin elinde bulunması gereken bilgileri sade bir dille anlatıyor.
Denizcilerin çalışma koşulları uluslararası bir sözleşmeye bağlı
Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO), 2006'da Denizcilik Çalışma Sözleşmesi'ni (MLC, 2006) kabul etti. ILO'nun açıklamasına göre bu sözleşme, denizcilerin çalışma ve yaşam koşullarının neredeyse her yönünü tek bir metinde topluyor.
Türkiye, bu sözleşmenin onaylanmasını 6898 sayılı Kanunla uygun buldu. Kanun, 25 Mart 2017 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı.
Sözleşmenin kapsadığı başlıklar
ILO'nun saydığı başlıklar, bir ailenin endişelerinin büyük bölümüyle doğrudan örtüşüyor:
- Asgari yaş,
- iş sözleşmesi,
- çalışma ve dinlenme saatleri,
- ücretin ödenmesi,
- ücretli yıllık izin,
- ülkeye dönüş (repatriation),
- gemide sağlık hizmeti,
- işe alma ve yerleştirme hizmetlerinin kullanımı,
- konaklama, yemek ve iaşe,
- sağlık ve iş güvenliği, kazaların önlenmesi,
- denizciler için şikâyet usulleri.
Bu liste, gemide çalışmanın kuralsız bir alan olmadığını gösteriyor. Hangi başlığın somut olarak nasıl uygulandığı ise geminin bayrağına ve imzalanan sözleşmeye bağlı.
Çalışma ve dinlenme kayıt altında
Aileleri en çok düşündüren konulardan biri, gemideki çalışma temposu. Uluslararası çerçeve çalışma süresine üst sınır, dinlenmeye alt sınır koyuyor; bu sınırları ayrı bir rehberimizde rakamlarıyla anlattık.
Türk mevzuatı da konuyu kayda bağlıyor. Gemiadamları ve Kılavuz Kaptanlar Yönetmeliği'ne göre vardiya tutma çizelgeleri gemide herkesin kolayca görebileceği yerlere asılıyor ve gemi adamlarının günlük dinlenme süreleri standart bir biçimde kayıt altına alınıyor.
Ülkeye dönüş ve terk edilme
"Bir sorun çıkarsa evine nasıl döner?" sorusu ailelerin en ağır sorusu. Ülkeye dönüş (repatriation), MLC'nin ayrı bir başlık olarak düzenlediği konulardan biri. Bu hakkın sözleşmede nasıl yazıldığını imzadan önce okumak gerekiyor.
ILO ayrıca denizcilerin terk edilmesi (abandonment) vakalarının bildirildiği bir veritabanı tutuyor. Bu veritabanının varlığı, konunun uluslararası düzeyde izlendiğini gösteriyor. Ailenin bilmesi gereken pratik nokta şu: yakınınız hangi gemide, hangi işveren adına çalışıyor, bu bilgi sizin elinizde olsun.
Sözleşmede neye bakılmalı
Ailenin sözleşmeyi bizzat okuması gerekmiyor; ama adayın imzadan önce sözleşmeyi incelemiş olması önemli. Sözleşme rehberimizde, sözleşmede bulunması zorunlu kalemleri sıraladık. Aile olarak sorabileceğiniz sorular şunlar:
- Sözleşmenin bir kopyası imzadan önce verildi mi ve incelemek için zaman tanındı mı?
- Sözleşmede ülkeye dönüş hakkı yazıyor mu?
- Gemide sağlık hizmetine ilişkin hüküm var mı?
- Sözleşme nasıl sona eriyor ve ihbar koşulları neler?
Ailenin elinde bulunması gereken bilgiler
Yakınınız denize çıkmadan önce şu bilgilerin bir kopyasını ailede tutmak, olası bir durumda zaman kazandırır:
- Geminin adı ve bayrağı,
- işverenin ya da armatörün adı ve iletişim bilgisi,
- aracılık eden firmanın adı, adresi ve telefonu,
- sözleşmenin ve gemi adamı cüzdanının birer kopyası,
- pasaport bilgileri.
Bu liste bir güvensizlik işareti değil, düzenli bir hazırlık. Bilgiler değiştiğinde, örneğin yeni bir sözleşme imzalandığında, ailedeki kopyayı da güncellemek gerekiyor. Denizde çalışan herkesin karada bu bilgileri bilen birine sahip olması işini kolaylaştırır.
İşe alma ve yerleştirme de kapsamda
ILO'nun saydığı başlıklardan biri de işe alma ve yerleştirme hizmetlerinin kullanımı. Bu, adayla işveren arasında aracılık eden firmaların çalışma biçiminin de uluslararası çerçevenin konusu olduğu anlamına geliyor. Aile olarak aracı firmaya sürecin hangi adımlarını kendisinin yürüttüğünü, hangi kararın işverene ait olduğunu ve hangi belgenin kimde kalacağını sormak yerinde bir soru. İşe alma kararı işverenindir; aracının rolü evrak sürecinde yol göstermek, adayı uygun pozisyona eşleştirmek ve işverene sunmaktır.
Aracı firmayı tanımak
Aileler için en zor soru çoğu zaman "Bu firma gerçek mi?" sorusu. Bu soruya bir rehber yazısı cevap veremez; cevabı firmanın kendisi verir. Aracılık eden firmanın açık adresini, telefonunu, yazılı belgelerini ve süreci nasıl anlattığını görmek, ailenin hakkı. Firmamızı hakkımızda sayfasında tanıtıyoruz, iletişim bilgilerimiz iletişim sayfasında yer alıyor. Sorularınızı aday ile birlikte ön görüşmede de sorabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Gemide çalışan birinin hakları hangi kurala göre belirleniyor?
Uluslararası çerçeveyi ILO'nun Denizcilik Çalışma Sözleşmesi (MLC, 2006) çiziyor. Türkiye bu sözleşmenin onaylanmasını 6898 sayılı Kanunla uygun buldu. Somut koşullar geminin bayrağına ve imzalanan iş sözleşmesine göre belirleniyor.
Gemide sağlık sorunu yaşanırsa ne olur?
Gemide sağlık hizmeti, MLC'nin düzenlediği başlıklardan biri. Bu konudaki hükmün iş sözleşmesinde nasıl yazıldığına imzadan önce bakmak gerekiyor.
Gemide bir sorunla karşılaşan denizci kime başvurur?
MLC, denizciler için şikâyet usullerini de düzenleyen başlıklar arasında sayıyor. Hangi usulün işleyeceği geminin bayrağına ve sözleşmeye bağlı.